Date

2004

Author

Kanetaki, Eleni

Metadata

Show full item record

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

Item Usage Stats

395
views

474
downloads

Cite This

Osmanlılar, egemenliklerinin nişanesi olarak Balkan şehirlerine kültürel izlerini bıraktılar. Her ne kadar Anadolu’dan kendi kültürel özelliklerini getirmiş olsalar da, fethettikleri topraklardaki birçok şeyi özümseyip, çok kültürlü bir nitelik geliştirdiler. Bu dikkat çekici mimarî ‘Osmanlı’ tabiri, hamamlar gibi, bu kültürel karışım dahilinde şekillenmiş birçok yapı tipini içerir. Osmanlılar, hamamın temel islamî bir yapı tipi olduğunu dikkate alarak, müslümanlar için temizlenme ve arınma açısından bir müessese halini alacak yepyeni bir anlayış yarattılar. Kendi eski yapı tiplerinden yola çıkmakla birlikte, Roma ve Bizans hamam geleneğini de sürdürdüler. Klinghardt, Glück, Eyice, Kiel gibi araştırmacılar, zemin kat planına, özellikle de sıcaklık düzenine göre bir tasnife gittiler. Vardıkları sonuçları Osmanlı Imparatorluğu’nun Istanbul, Bursa, Konya gibi bazı şehirlerinde bulunan hamamlara dayandırsalar da, hiçbiri bunları karşılaştırmayı denememiştir. Osmanlı egemenliği boyunca Yunanistan’da inşa edilen Osmanlı hamamları, farklı bölgelerde dekoratif unsurlar açısından olduğu kadar ölçüler ve inşa kalitesi açısından da değişiklikler gösterdi. Yunan topraklarındaki kimi hamamların inşa tarihlerini belirlemek mümkün olmadığı gibi, bu konuda fakir olan Yunan bibliyografyasında bir tasnife de henüz teşebbüs edilmemiştir. Yenice-i Vardar’daki Gazi Evrenos, Dimetoka’daki Oruç Paşa gibi 1300’lerin son on yılında yapılmış olanlar varsa da, çoğu, Osmanlı arşivlerine dayanan verilere göre 15, 16 ve 17. yüzyıllarda inşa edilmişlerdir. Hamamların çoğu kısmen tahrip olmuş ve çürümüş durumdadır. Ancak bir kısmı, son zamanlardaki bazı restorasyon projeleriyle artan bir ilgiye mazhar olurken, iki tanesi de halen işlevini sürdürmektedir. Hamam ritüelinin uygulamalarının katı bir şekilde zorunlu kıldığı tipik oda düzeni (soyunmalık, ılıklık, sıcaklık) pratik olarak, taşra dahil her yerde bir evrim geçirmeksizin varlığını sürdürmüştür. Yunanistan’da ufak, orta ve büyük ölçekli Osmanlı hamamları bulunuyor. Bazıları tekli iken, bazıları erkek ve kadın yerleri ayrı olan çifte hamamlardır. Yunanistan’da hamamlar üzerine yapılacak karşılaştırmalı bir araştırma, beşli bir tasnif sonucunu verecektir: Plan A’da görüleceği üzere, Selanik’teki Bey Hamamı’nın erkekler kısmı, Nafpaktos’taki Hüseyin Paşa, Istanköy’deki ‘Bar’ Hamam, Halidon Caddesi’nde bulunan Hanya Hamamı, Yanya Hamamı gibi her köşede dört eyvan ve dört küçük halvet bulunan haçvarî sıcaklıklı birinci grup, (haçvari dört eyvanlı ve köşe hücreli tip); Plan B’de görüleceği üzere, Yenice-i Vardar’daki Şeyh Ilahi Hamamı, Methoni Kalesi Hamamı, Hanya’da Zambeliu ve Douka caddelerinin köşesindeki hamam ve Rodos’taki Yeni Hamam’ın ilk döneminde uygulandığı gibi, ters T planlı; binanın sonunda ve su deposu duvarının karşısında üç eyvan ve iki halvetli şeklinde sıcaklıklı ikinci grup; Selanik’te bulunan Paşa, Pazar (Yahudi veya Kadınlar Hamamı), Bey Hamamı’nın kadınlar kısmı, Serez’de E. Papa Caddesi’ndeki hamam, Midilli’deki Çarşı Hamamı ve Sakız Kalesi’ndeki Eski ve Yeni hamamlarda bulunduğu üzere, dışarıda bırakılmış üçüncü eyvanı karşılıklı yerleştirilmiş iki halvetin arasında olduğu halde iki eyvanlı izlenimi veren dikdörtgen planlı giriş mekanı kısmen iki kemere kısmen de enine duvarlara yaslanmış ve kubbeli olan, sıcaklıklı üçüncü grup, (orta kubbeli, enine sıcaklıklı ve çifte halvetli tip); Kılkış, Karaferye’deki Tuzcu Hamam, Tırnova, Yenişehir (Larissa), Anabolu (Nafplio), Methoni Kalesi, Monemvasia, Iraklias ve Karavangeli caddelerinde bulunan Midilli, eski tuz deposu olan Istanköy, Retimno’daki iki hamam, Dimetoka’daki Oruç Paşa (Fısıltı) ve Yenice-i Vardar’daki Gazi Evrenos hamamları gibi, Yunanistan’da çok yaygın, küçük halvetlerle çevrelenmiş, merkezi kubbeli, kare planlı sıcaklıklı dördüncü grup, (kare bir sıcaklık etrafında sıralanan halvet hücreli tip); Plan E’de görüleceği üzere, Dimetoka’daki Feridun Ahmet Hamamı’nda, Volvi Gölü’ndeki Apollonia Hamamı’nda ve Midilli’deki Mithimna (Molivos) Hamamı’nda uygulanmış, aslen Bursa’daki sekizgen planlı Eski ve Yeni kaplıcaların özelliğine gönderme yapan nişli, çokgen planlı sıcaklıklı beşinci grup, (yıldızvarî sıcaklıklı tip). Bir genelleme yapacak olursak, biz de, yukarıda anılan araştırmacılarca önerilmiş olan tipolojilere ulaşıyoruz. Yunanistan’daki hamamlar, imparatorluğun diğer taraflarında bulunanların üslup, mimarî veya yapısal özelliklerinden farklı olmayıp, orijinal modeller olarak şekillenmemişlerdir. Osmanlı mimarları, orantılama kurallarını ve bir yapısal teknik kodunu temel almışlardır. Yunanistan’ın imparatorluğun bir eyaleti olduğu gerçeğini unutmazsak, türdeşliğin nedenini ve yapı inşa etme süreci açısından neden Anadolu’dan ayrı olmadığını anlayabiliriz. Bunun yanında, yapıların zemin katı muayyen bir modele uydurulmuştur. Binanın karar verilen nihai yapısı, mimarın basit planından çok, geleneksel malzemelere ve yöresel bina tekniklerine (bağışlayanın malî yardımına olduğu gibi) dayanır. Ustalar, yapıların bütün tiplerinde kullanılmış bir bütünsellik uygulamışlardır.

Subject Keywords

Hamam, Ottoman baths, Greece, Ottoman public buildings

URI

https://hdl.handle.net/11511/51072
http://jfa.arch.metu.edu.tr/archive/0258-5316/2004/cilt21/sayi_1-2/81-110.pdf

Collections

Department of Architecture, Article