Tracing the Memories of Dr Şerafeddin Mağmumi to Redefine Urban Memory of Ayvalık

Download
2008
Onsekizinci ve 19. yüzyıllar boyunca Ayvalık (Kydonia), Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde önemli bir Rum yerleşmesidir. 1890 yılında 21.666’ya ulaşan nüfusun tamamını Rumlar oluşturur. 1880’lerden itibaren zeytin ve yan ürünlerine dayalı üretimin gelişmesine koşut, bir kıyı kenti olan Ayvalık önemli bir ticaret merkezine dönüşür. Ekonomik alandaki bu başarı, kentte zengin bir kültür ortamının yaratılmasını sağlamıştır. Bu zengin kültürel ortam, 19. yüzyılda gündelik yaşamdan, kentsel dokuyu oluşturan yapı çeşitliliğine kadar pek çok ayrıntıda izlenir. Bu zenginliğe rağmen Ayvalık hakkındaki yazılı ve görsel kaynaklarla, güncel çalışmalar sınırlıdır. Kentle ilgili yeni ve önemli Türkçe kaynaklardan biri, Osmanlı aydını Dr. Şerafeddin Mağmumi’nin (1860?- 1931) “Bir Osmanlı Aydınının Anıları: Yüzyıl Önce Anadolu ve Suriye” adlı anı kitabıdır. Eserin bir bölümünde Dr. Mağmumi Edremit’ten Ayvalık’a gelişini, Ayvalık ve Cunda ile ilgili gözlemlerini ve Ayvalık’tan ayrılarak maceralı bir vapur yolculuğu ile İstanbul’a dönüşünü anlatır. Bu çalışma Dr. Mağmumi’nin Ayvalık’la ilgili yaptığı gözlemlerden yola çıkarak, 1895 yılında Ayvalık’taki doğal ve kentsel çevre ile gündelik yaşamı tasvir etmeyi, böylece mübadele ile kesintiye uğrayan kentsel hafızanın tanımlanmasına katkıda bulunmayı amaçlar. Dr. Şerafettin Mağmumi 1860’lı yıllarda İstanbul’da doğmuş; II Abdülhamit’in baskıcı döneminde bir süre doktorluk yapmışve İttihat ve Terakki Partisi’nin kuruluşunda önemli görevler almıştır. 1890’lı yılların sonunda Paris’e kaçar ve çalışmalarına bir süre orada devam eder. Daha sonra siyasi nedenlerle İstanbul’a dönemediği için Kahire’ye yerleşerek, Mısır Kralı Faruk’un özel doktoru olarak yaşamını sürdürür. 1931 yılında vefat eden Dr. Mağmumi, Kahire’de kaldığı dönem boyunca çeşitli eserler verir. Dr. Mağmumi’nin çalışmaları arasında Anadolu ve Suriye’ye ilişkin anılarını içeren ve bu çalışmaya kaynak olan eser, Cahit Kayra tarafından Osmanlıcadan Türkçeye çevrilmiş ve 2001 yılında yayınlanmıştır. Kayra’ya göre Dr. Mağmumi Osmanlı Devleti’nin sağlık işlerini yürütmek üzere paşa rütbesi ile görevlendirdiği Bongowsky’nin kadrosunda, ülkeyi saran kolera salgını ile savaşmak üzere çalışır. 1894 yılı sonunda aldığı çağrı üstüne, ertesi gün Bursa’ya gitmek üzere yola çıkar. Kasım ayının sonuna kadar Bursa’da kalan Dr. Mağmumi, Aralık ayında Bandırma, Erdek, Balıkesir, Edremit ve Burhaniye (Kemer) ile köylerine gider. 1894 yılı Aralık ayı sonunda Ayvalık’a geçen Mağmumi, burada birkaç hafta kalır. Bu sırada kolera salgını konusunda Adana, Beyrut ve Şam’da incelemeler yapacak olan heyetin müfettişliğine atanan Mağmumi, İstanbul’a dönmesi için bir telgraf alır. Bu telgraftan iki gün sonra gelecek vapurla İstanbul’a dönmek üzere, hazırlık yapar ve Ocak ayının 11. günü (1895) Ayvalık’tan ayrılır. Dr. Mağmumi’nin anıları Ayvalık’taki sağlık koşullarından çok, kentin morfolojik özelliklerine, yapı türleri ve kullanımlarına; gündelik hayattan, üretim ve ticaret hayatına kadar farklı konulardaki tanımları içerir. Yazar bir yandan kentteki büyük ve sayıca çok kiliseleri, Mısır mimarisi tarzında olduğunu düşündüğü okulları, kaldığı Burgala hanını anlatırken; bir yandan da gündelik hayata katıldığı gazino ve kahveleri, bu mekânlardaki insanların eğlence biçimlerini, içilen içkileri, kadın ve erkeklerin davranış kalıplarını ve giyimlerini anlatır. Ondokuzuncu yüzyılda zengin bir kent olan Ayvalık’taki zeytinyağı, sabun ve deri üretimini, kentin nasıl bir bolluk içinde olduğunu ve fiyatların ne kadar düşük olduğunu gün be gün aktarır. Çalışmanın ilk bölümü Dr. Mağmumi ile birlikte Ayvalık’ın 19. yüzyıldaki tarihine ilişkin kısa bir tanım içerir. İkinci bölüm, Mağmumi’nin gözüyle kenti ve ketteki sosyal yaşamı aktarırken, onun betimlemeleri daha önce yayınlanmamış eski fotoğraflarla görselleştirilir. Makalenin ortaya çıkış amacını oluşturan bu bölümde, Mağmumi’nin kentte izlediği rota, yaptığı göndermelerdeki izler ve yapılar,araştırılarak döneme ait fotoğraflarla ilişkilendirilmiş ve kentteki konumları belirlenerek bu amaçla hazırlanan bir harita üzerinde işlenmiştir. Böylece Ayvalık’ın 1985’deki kentsel resmi yeniden tanımlanmış ve bu resim Mağmumi’nin günlük hayata ilişkin betimlemeleri ile zenginleştirilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın son bölümünde Mağmumi’nin betimlemelerinin bugünkü Ayvalık’ta, mekâna ve gündelik yaşama yansımalarına ilişkin yorumlar yer alır. Ayvalık’taki kentsel dokunun geniş çapta korunmuş olduğu ve hatta kentsel işlevlerin de aynı konumlarda devam ettiği; dolayısı ile kentsel hafızanın izlerinin, yaşanan büyük travmaya -mübadele- rağmen, fiziksel mekânda devam ettiği saptanmıştır. Mağmumi’nin aktardığı gazino ve kahvelerle, bunların kuzeyindeki çarşı ve gümrüğü içeren bölgede sadece işlevler değil, sokaklar da mübadele öncesindeki isimlerini sürdürmektedirler. Kent meydanının güneyindeki depolar bölgesi, buradaki işlevler kent dışına taşındığı için boşalmıştır. Ancak tüm bozulmuşluklarına rağmen yapılar sürekliklerini korurlar. Kilise, hastane ve okul gibi yapıların bir kısmı işlevleri devam ettiği sürece korunmuş, merkezden uzak olup işlev değiştiren ya da boş kalanlar ise maalesef yitirilmişlerdir. Bu korunmuşluğun yanısıra, kentsel hafıza açısından büyük kayıplar da vardır. Bunlar arasında en önemlileri, Sakarya tepesinde yer alan konumu ve büyüklüğüyle kentsel referans olan Prophet İlias Kilisesi, 1890’larda Ayvalık’taki sosyal hayatın önemli parçası olan Ayvalık Akademisi ve kent siluetinin önemli elemanları olan, yükseklikleri nedeniyle depremlerden en çok zarar gören tuğla fabrika bacaları sayılabilir. Ayvalık’taki kentsel doku Dr. Mağmumi’nin sunduğu izler ve bilgilerle ilişkilendirildiğinde, kentin 19. yüzyıl sonundaki resmi ve soysal yaşamı yeniden tasvir edilebilmektedir. Mağmumi’nin izinden giderek yeniden keşfedilen, kentin 19. yüzyılına göndermeler yapan araştırmada sunulan izler ve yapılar korunarak, kentin geleceğe yönelik kentsel hafızası tanımlanıp canlandırılırsa, bu çalışma amacına ulaşmış olacaktır.

Suggestions

Civic Participation in the Conservation of Multicultural Heritage in Mardin
Karaoğlu Köksalan, İpek; Serin, Ufuk; Department of Architecture (2021-8-05)
Conservation is a selective process, and through heritage policies and management approaches, governments influence what and how heritage is conserved. Adequate and efficient civic participation, implying the participation of the local civic society, local authorities, professional chambers, the third sector, and the private sector, is the only way to establish an equitable conservation process. The input of different stakeholders in a conservation project can bring in rich values and resources. Through com...
Reconstructing the Memory of the City Through In-Situ Material Traces: Ancient Agora, Kemeralti Bazaar and Konak Square in Izmir
Katmer Koçkar, Gülsüm; Bilsel, Fatma Cânâ; Department of Architecture (2021-9)
The memory of a city is inscribed not only in its monuments but also in the physical traces and fragments that are the remnants of its past. Cities are formed by human societies in time through architecture. Historical city centers that are places, which incorporate urban memory, provide connections with the past. Since the turn of the 21st century, the display of multi-layered urban areas in historic city centers has been the subject of the city branding policies due to the growing worldwide interest in t...
THE EFFECT OF THE 2015 REFUGEE CRISIS ON THE POLITICAL ATMOSPHERE- PARTY AND PUBLIC LEVEL ANALYSIS OF THE EUROPEAN UNION AND IMMIGRATION ISSUES: THE CASE OF GERMANY
YİĞİT, GÖKÇE; Şenyuva, Özgehan; Department of International Relations (2021-11-11)
Over the last few years, the European Union has been experiencing a period of never-ending crises. The responses given by the EU and member states to these crises have shaped the EU and the political atmosphere in the member states. Analyzing the effects of crises on the EU and its member states is critical in understanding the changing dynamics of the European integration. Since 2015, the Refugee Crisis has dramatically affected and transformed European politics. Far-right political parties have grown more...
Examining autobiographical memory characteristics through relationship stories: the role of gender and memory type
Kara, Demet; Şahin Acar, Başak; Bauer, Patricia J.; Department of Psychology (2021-2-09)
Autobiographical memories have often been investigated in self context whereas other-related memories are important components of self-in-relation to others. This study explored young adults’ personally significant and relationship memories. Forty-six young adults from Turkey and 31 young adults from the USA, aged 18-25, participated in Study 1A and 1B, respectively. In these two studies, participants narrated about their sibling relationship quality and turning points in their relationships. The major purp...
Toplu Taşıma Hareketliliğinin Bölgesel Özellikleri: İzmir Kent Bölgesi Örneği
Şenbil, Metin ; Yetişkul Şenbil, Emine; Özuysal, Mustafa (2021-05-27)
Hareketlilik, erişebilirliğin ortaya koyduğu potansiyelin gerçek hayattaki karşılığıdır. Bir toplu taşıma ağı söz konusu olduğunda hareketlilik, yolcuların özelliklerinden istasyon ve durak çevresinin arazi kullanıma çeşitli özellikleri içerir. Bu çalışmada toplu taşıma hareketliğinin coğrafyası ve bunun ortaya çıkardığı bölgesel unsurlar incelenmiştir. Bu amaçla İzmir’de toplu taşıma kullanımına ilişkin bir haftalık elektronik kart verisi kullanılmıştır. Elektronik kart verisinde, kartın ilk okutulduğu ist...
Citation Formats
N. Şahin Güçhan, “Tracing the Memories of Dr Şerafeddin Mağmumi to Redefine Urban Memory of Ayvalık,” ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, vol. 25, no. 1, pp. 53–80, 2008, Accessed: 00, 2020. [Online]. Available: http://jfa.arch.metu.edu.tr/archive/0258-5316/2008/cilt25/sayi_1/53-80.pdf.